فیلم باشکوه «مغولِ اعظم» در سال ۱۹۶۰ بر پرده نقره‌ای سینما رفت و یکی از ماندگارترین حماسه‌های سینمای هند به شمار می‌رود. اثری که نام کارگردان خلاقش، کی. آصف، و بازیگران نامداری چون پریتویراج کاپور، دیلیپ کومار، مادهوبالا و دورگا خوته را برای همیشه در تاریخ سینما ثبت کرد. در کانون این فیلم، داستان عاشقانه سلیم ـ شاهزاده دوران گورکانی ـ و انارکالی، کنیز زیباروی دربار، قرار دارد؛ عشقی ممنوع که با مخالفت اکبرشاه به رویارویی سهمگین پدر و پسر می‌انجامد.

پیدایش و تولید؛ رؤیایی که مسیر سختی را پیمود

نخستین جرقه شکل‌گیری «فیلم مغولِ اعظم» زمانی زده شد که کارگردان آصف در سال ۱۹۴۴ نمایشنامه «انارکالی» نوشته امتیاز علی تاج را خواند. اما از آن زمان تا نمایش بر روی پرده سینما پر از توقف، بحران‌های مالی و تغییرات گسترده در گروه بازیگران بود.

 فیلمبرداری این اثر فاخر در دهه ۱۹۵۰ از سر گرفته شد، اما به‌دلیل وسعت پروژه، بارها متوقف و دوباره آغاز شد؛ تا جایی که کارگردان فیلم آصف برای ادامه کار نیازمند حمایت مالی شاپورجی پالونجی از پارسیان هند شد، کسی که علاقه شخصی‌اش به تاریخ مغول باعث شد این اثر عظیم دوباره جان بگیرد.

یکی از ستون‌های اصلی موفقیت «مغولِ اعظم» موسیقی باشکوه آن است. آصف با بهره‌گیری از سنت‌های کلاسیک و فولکلور هندی، مجموعه‌ای از دوازده قطعه را خلق کرد که با صدای هنرمندان افسانه‌ای جاودانه شد. موسیقی فیلم نقش روایت‌گرانه‌ای دارد و آن را اثری احساسی ساخته است.

اکران تاریخی و موفقیت بی‌سابقه

فیلم مغولِ اعظم در ۵ اوت ۱۹۶۰ با گسترده‌ترین شبکه توزیع زمان خود اکران شد. صف‌های طولانی، استقبال بی‌وقفه و شکستن رکوردهای فروش، آن را برای پانزده سال به پرفروش‌ترین فیلم هند تبدیل کرد. این اثر در جشنواره‌های معتبر، از جمله جوایز فیلم‌فیر، نیز مورد تقدیر قرار گرفت.

در سال ۲۰۰۴، فیلم به‌عنوان اولین فیلم سیاه‌وسفید هندی که به‌صورت دیجیتال رنگی شد بار دیگر روی پرده رفت و نسل جدیدی از مخاطبان را شگفت‌زده کرد. بازگشت موفق فیلم به سینماها، نشان‌دهنده ماندگاری تأثیر و عظمت آن بود.

این اثر فاخر سینمای هند یکی از پرهزینه‌ترین ساخته‌های دوران خود بود. طراحی صحنه‌های مجلل با سرپرستی ام. کی. سید، ساخت دکورهای عظیم همچون کاخ شش محل، لباسی با گلدوزی‌های زردوزی، جواهرات دست‌ساز و استفاده از هزاران هنرور، همگی نشان از جاه‌طلبی آصف داشتند. فیلمبرداری برخی سکانس‌ها با ۱۴ دوربین انجام شد؛ امری که در آن زمان بی‌سابقه بود. نورپردازی شش محل که با استفاده از آینه‌های بلژیکی ساخته شده بود، چنان دشوار بود که گروه نورپردازی با پوشاندن آینه‌ها با لایه‌ای ظریف از موم موفق شدند بازتاب‌ها را کنترل کنند.

بازیگران؛ حضوری ماندگار

دیلیپ کومار در نقش سلیم، بازی‌ درونی و قدرتمند ارائه داد و مادهوبالا در نقش انارکالی بدل به یکی از اسطوره‌های سینمای هند شد؛ نقشی که با وجود بیماری مادرزادی قلبی‌اش با نیرویی کم‌نظیر ایفا شد. پریتویراج کاپور نیز با صلابت چشمگیر خود، تصویری کاریزماتیک از اکبر به نمایش گذاشت؛ چنان‌که هنگام گریم می‌گفت: «پریتویراج کاپور می‌رود، اکبر می‌آید».

فیلم فراتر از یک داستان عاشقانه است. «فیلم مغولِ اعظم» تنش میان عشق فردی و وظیفه سلطنتی، جایگاه زنان در دربار، مدارا و همزیستی ادیان، شکوه فرهنگ اسلامی و ساختارهای قدرت را با بیانی شاعرانه و دیالوگ‌هایی درخشان روایت می‌کند. به گفته پژوهشگران، گفت‌وگوهای فیلم سرشار از نثر اردو ـ فارسی پالوده است که حال‌وهوایی شبیه تراژدی‌های شکسپیر می‌آفریند.

پوسترها و طراحی‌های تبلیغاتی فیلم، همچون خود اثر، باشکوه و مفصل بودند. سینمای مراتا ماندیر برای نمایش اولیه به سبک کاخ‌های مغول تزئین شد و دکور شش محل در آن بازسازی گردید. استقبال از این فیلم به‌حدی بود که بلیت‌های ماه نخست، در بازار سیاه با قیمتی چند برابر فروخته می‌شد.

میراث ماندگار

فیلم مغولِ اعظم یک فیلم و یک تجربه فرهنگی، یک دستاورد فنی و یک نقطه‌عطف هنری است. شکوه بصری، دقت تاریخی در طراحی و موسیقی فراموش‌نشدنیِ آن، باعث شده که این فیلم همچنان در فهرست بهترین آثار سینمای هند بدرخشد. باوجود اختلاف‌نظر درباره‌ صحت تاریخی روایت، «مغولِ اعظم» همچنان نماد عشق، وفاداری، شجاعت و هنر است؛ فیلمی که برای نسل‌های متوالی الهام‌بخش مانده و خواهد ماند.

منابع:

https://en.wikipedia.org/wiki/Mughal-e-Azam

Mughal-e-Azam | Bollywood Movie, Cast, Songs, & Awards | Britannica